Невозможное возможно: Как победить выученную беспомощность. Мүмкін емес нәрсе мүмкін: жасанды дәрменсіздікті қалай жеңуге болады

Невозможное возможно: Как победить выученную беспомощность

Возникали ли у вас случай, когда говорили себе: «Не нужно пытаться, у меня все равно не получится», если да, то немедленно избавляйтесь от таких мыслей, иначе они подпортят вашу жизнь.

В настоящее время, когда происходят неожиданные изменения и люди не могут повлиять на них, возникает ощущение беспомощности, влияющее на эмоциональное состояние. Возникшая беспомощность продиктовано состоянием мышления и поведением, человек как бы отстраняется, становится пассивным. У него не возникает мыслей, чтобы улучшить негативные условия, хотя имеет такую возможность. Это и есть то, что называют выученной беспомощностью. Причиной служит предыдущий опыт, когда он не сумел изменить не устраивающую ситуацию.

В качестве примера выученной беспомощности часто упоминают пример с цирковым слоном. Дрессировщик привязывает маленького слона веревкой к колышку вбитую в землю. Слоненок делает попытки вырваться из плена, но тщетно, он понимает, что сил недостаточно и по истечению времени прекращает, свои попытки, смиряется. Со временем, становясь взрослым слоном, он даже не пытается освободиться, потому что выучил, что это напрасно и невозможно. Сил у него достаточно, чтобы вырвать колышек, и он привязан простой веревкой, но сформированная беспомощность, делает его бессильным.

Помимо этого, есть более серьезные и показательные эксперименты, подтвердившие поведение слоненка.

Можно вспомнить опыты Мартина Селигмана и Стивена Майера по феномену выученной беспомощности. В рамках проводимого опыта подопытных собак подвергали испытанию с применением раздражителей (звуковой сигнал и удар током). Раздражители шли в поочередно: звук и удар током, причем удар был заметно слабым. Суть заключалось в том, чтобы увязать звук с ударом тока и сформировать у собак некую реакцию (пугаться).

Собаки были размещены в специальном шаттл-боксе, поделенный двумя невысокими перегородками. Экспериментаторы, стремились добиться эффекта, чтобы собаки пугаясь (звука, электрического тока), должны были перепрыгнуть в безопасный отсек для избежание боли. Такое поведение означало, что собаки способны перетаскивать свои эмоциональные реакции, приобретённые в одних условиях, на другие.

Вначале собаки должны были перепрыгивать через перегородки, избегая боли, но этого не происходило. Они просто лежали и скулили, не предпринимая каких-либо попыток, что было странным. Авторы эксперимента пришли к выводу, что собаки и ранее получали удары током, несмотря на то, делали они что-то или нет.

Таким образом, была открыта выученная беспомощность. Позже Мартин Селигман потратил около десяти лет, чтобы доказать, что это привычка приобретаемая (можно научиться), а также можно от нее избавиться (отучиться).

Кстати, полученные результаты нашли подтверждение и в исследованиях с участием людей.

Говоря о данном феномене, нужно понять, что это не болезнь, а состояние, поэтому речь пойдет о признаках.

Рассмотрим некоторые примеры. Предположим, что женщина терпит мужа, не предпринимая каких-либо попыток подать на развод, хотя этого хочет. Она не просит о помощи, боясь не справится с новыми обременениями, ведь и нынешними не особо получается. Муж часто и выпивает, но нет-нет, но где-то помогает. К тому же в детстве, как она помнит, ее мама пребывала в подобной ситуации и это кажется невозможным.

Что выясняем из данного примера?

- наличие негативного опыта, детские воспоминания о семейной жизни.

- жизненные условия, оставляющие желать лучшего.

- не предпринимаются шаги по изменению условии.

- присутствие возможностей изменения ситуации.

- наличие негативных мыслей, подтверждающих их справедливость.

Кроме того, необходимо подчеркнуть, что в выученной беспомощности, взаимоувязаны понятия, как «беспомощность» и «неудача».

Причины формирования выученной беспомощности осуществляется в рамках формирования поведения. Зачастую достигнутый результат (отсутствие негативных последствий) закрепляется в наших действиях («оперантное обусловливание»).

Если рассматривать с позиции когнитивно-поведенческой терапии, то можно представить в виде такой последовательности: ситуация-автоматическая мысль-эмоции-поведение-результат.

Нужно выполнить поручение руководителя (ситуация)-«смогу выполнить и получить премию» (автоматическая мысль»- размеренность, мотивация (эмоции) – выполнение поручения (поведение) – получение премии, положительная обратная связь от руководителя, вера в собственные силы и способности (результат).

Беспомощность складывается, наоборот, когда ставим сотрудника в такие условия, где его попытки не влияют на результат.

Если руководитель будет неоднократно отчитывать сотрудника, то у сотрудника сформируется такая последовательность: нужно выполнить поручение руководителя-«выполнить поручение не смогу, не получается, получу взбучку»-тревога-прокрастинация-получение взыскания. Фиксируется мысль «я не смогу» и в последующем, повторяется подобное, таким образом формируется заколдованный круг.

Выученная беспомощность снижает качество жизни, появляется тревожность и как следствие стресс. Решением этой проблемы выступает, реальная самооценка, выученная беспомощность препятствует обнаружению возможных вариантов и возможностей.

Это препятствие можно устранить, а для этого нужно разорвать заколдованный круг, иначе, придерживаться позитивного мышления и думать о позитивном исходе дел, напрочь опровергая негативные мысли и неудачу.

Выученная беспомощность — это не приговор. Это состояние, которое можно изменить. Мы все способны на большее, чем думаем, и важно осознавать, что в наших силах обеспечить свою жизнь, несмотря на прошлые неудачи.

Помните, что каждый шаг к переменам, даже самый маленький, приводит вас к новой реальности, где возможен успех.

Дайте себе возможность быть лучше, чем сейчас, и внедрить новые горизонты, о которых даже не подозревали.

Верьте в себя и свои силы и откроются новые горизонты возможности.

Мүмкін емес нәрсе мүмкін: жасанды дәрменсіздікті қалай жеңуге болады

Егер сіз өзіңізге: "тырысудың қажеті жоқ, менің қолымнан келмейді, бәрібір сәтсіздікке ұшыраймын" деген ой туындаған болса, олардан дереу арылуға ұмтылу қажет, әйтпесе олар сіздің өміріңізді бұзады.

Қазіргі уақытта күтпеген өзгерістер заманында, адамдар оларға әсер ете алмауына байланысты эмоционалды әлсіздікке ұшырайды, сонында ол дәрменсіздік сезіміне соқтырады. Пайда болған дәрменсіздік ойлау мен мінез-құлық жағдайын өзгертіп, адам өзін-өзі алыстатып, белсенділігін төмендетеді. Оған, мүмкіндігі бола тұрса да, «жағымсыз жағдайларды жақсарту керек» деген ойлар келмейді. Бұны жасанды дәрменсіздік деп атайды. Мұның басты себебі бұрынқанағаттанарлықсыз жағдайды өзгерте алмаған тәжірибесі.

Жасанды дәрменсіздіктің мысалы ретінде цирк пілі жиі айтылады. Жаттықтырушы кішкентай пілді жерге соғылған қазыққа арқанмен байлайды. Піл баласы қашып кетуге және тұтқыннан босауға тырысады, бірақ бекер. Ол күшінің жеткіліксіз екенін түсінеді және біраз уақыт өткеннен соң ол әрекеттерін тоқтатып, кішіпейіл болады. Уақыт өте келе, ересек пілге айналғанда, ол тіпті өзін босатуға тырыспайды, өйткені ол мұның бекер, мүмкін емес екенін қабылдады. Оның қазықты жұлып алуға күші жеткілікті және қарапайым арқанмен байланған, бірақ қалыптасқан дәрменсіздік оны әлсіз етеді.

Бұдан басқа, пілдің мінез-құлқын дәлелдейтін анағұрлым маңызды эксперименттер бар.

Мартин Селигман мен Стивен Мойердің үйренген (жасанды) дәрменсіздік құбылысы туралы тәжірибелерін еске түсіруге болады. Өткізілген тәжірибе шеңберінде cынақ иттерді тітіркендіргіштер (дыбыстық сигнал және ток соғу) арқылы сыналды. Тітіркендіргіштерді кезектестіріп қолданған: дыбыс пен ток, токтын күші айтарлықтай әлсіз болған. Басты мақсаттары дыбыс пен ток соғуын байланыстыру және сол арқылы иттерде қандай да бір реакция (қорқу) қалыптастыру болған.

Иттерді екі аласа қабырғамен бөлінген арнайы шаттл қорабына орналастырады. Экспериментаторлар иттерді қорқытуға (дыбыс, электр тогы) тырысты, ал иттер ауырсынуды болдырмау үшін қауіпсіз бөлікке секіріп кетуі керек болатын. Бұл мінез-құлық иттердің өз эмоционалды реакцияларын басқалай жағдайларда да пайдайлануын растайтын қабілетін білдірді.

Бастапқыда иттер ауырсынудан аулақ болу үшін, қауіпсіз бөлекке секіруі керек еді, бірақ олай болмады. Олар жай ғана ешқандай әрекет жасамай, қынсылап жатты, бұл жағдай біртүрлі болды.

Эксперимент авторлары иттердің қандай да бір әрекет жасағанына немесе жасамағанына қарамастан бұрын электр тогын алғаны туралы қорытындыға келді. Осылайша, жасанды (үйренген) дәрменсіздік ашылды. Кейінірек Мартин Селигман бұл жасанды әдет (үйренуге болады) екенін дәлелдеу үшін шамамен он жыл жұмсады, сонымен қатар осы әдеттен құтылуға (жоюға) болады. Эксперимент авторлары иттердің қандай да бір әрекет жасағанына немесе жасамағанына қарамастан бұрын электр тогын алғаны туралы қорытындыға келді. Осылайша, жасанды (үйренген) дәрменсіздік ашылды. Кейінірек Мартин Селигман бұл жасанды әдет (үйренуге болады) екенін дәлелдеу үшін шамамен он жыл жұмсады, сонымен қатар осы әдеттен құтылуға (жоюға) болады.

Айтпақшы, алынган нәтижелер адамдармен жүргізілген зерттеулерде де расталды. Бұл құбылыс ауру емес, ол жағдай, сондықтан әңгімебелгілер туралы. Кейбір мысалдарды қарастырайық. Әйел күйеуінен ажырасқысыкелгенмен ол үшін ешқандай әрекет жасамай күйеуінің қылықтарына төзіп жүр. Ол жаңа ауыртпалықтарға төзе алмаймын деп ойлап, көмек сұрамайды, өйткені ол қазіргі ауыртпалықтарды да жеңе алмай жүр.

Күйеуі жиі-жиі ішкенмен, анда санда көмектеседі. Сонымен қатар, балалық шағында, анасы да осындай жағдайда өмір сұрді, бұны шешу мүмкін емес сияқты. Осы мысалдан не білеміз?

- жағымсыз тәжірибенің болуы, балалық шақтағы отбасылық өмір туралы естеліктер.

- көп нәрсені жақсаруын қалайтын өмірлік жағдайлар.

- жағдайларды өзгерту бойынша қадамдар жасамау.

- жағдайды өзгерту мүмкіндіктерінің болуы.

- олардың дұрыстығын растайтын жағымсыз ойлардың болуы.

Сонымен қатар, жасанды (үйренген) дәрменсіздікте "дәрменсіздік" және "сәтсіздік" сияқты ұғымдар өзара байланысты екенін айтуға болады. Жасанды (үйренген) дәрменсіздіктің пайда болу себептері мінез-құлықты қалыптастыру шеңберінде жүзеге асырылады. Көбінесе қол жеткізілген нәтиже (теріс салдардың болмауы) біздің әрекеттерімізде ("оперантты белгілеу") бекітіледі.

Егер біз когнитивті мінез-құлық терапиясы тұрғысынан қарастыратын болсақ, онда оны келесі түрінде ұсынуға болады: жағдай-автоматты ой-эмоциялар-мінез-құлық-нәтиже.

Басшының тапсырмасын орындау қажет (жағдай) -" мен тапсырманы орындай аламын және премияға ие боламын" (автоматты ой " – өлшемділік, уәждеме (эмоциялар) – тапсырманы орындау (мінез-құлық) - премияны алу, басшыдан оң кері байланыс, өз күшіме, қабілеттеріме сену (нәтиже). Дәрменсіздік, керісінше, қызметкерді оның әрекеттері нәтижесіне байланыссыз жағдайларға бағытталады.

Егер басшы қызметкерге бірнеше рет ескерту жасаса, онда қызметкер келесі дәйектілікті қалыптастырады: басшының тапсырмасын орындауыңыз керек-"тапсырманы орындай алмаймын, қолымнан келмейді- тағыда ескерту аламын"-дабыл - кейінге қалдыру - жаза алу. "Менің қолымнан келмейді" деген ой қалыптасады, содан кейін ұқсас нәрсе қайталанады, осылайша жабық шеңбер қалыптасады.

Жасанды (ұйренген) дәрменсіздік өмір сапасын төмендетеді, мазасыздық пайда болады және нәтижесінде стресс. Бұл мәселенің шешімі-нақты өзін-өзі бағалау, ал жасанды (ұйренген) дәрменсіздік анықтауға кедергі келтіріп барлық мүмкін нұсқалар мен мүмкіндіктерді жасырады.

Бұл кедергіні жою үшін жабық шеңберін бұзып, позитивті ойлауды ұстанып, жағымсыз ойлар мен сәтсіздіктерді толығымен жоққа шығару қажет және істердің оң нәтижесі туралы ойлау керек.

Жасанды (ұйренген) дәрменсіздік үкім емес. Бұны өзгертуге болады. Біз бәріміз ойлағаннан да көп нәрсеге қабілеттіміз бар және өткен сәтсіздіктерге қарамастан өмірімізді қамтамасыз ете алатынымызды түсіну өте маңызды. Есіңізде болсын, өзгерістің әрбір қадамы, тіпті ең кішісі де сізді сәттілікке жаңа шындыққа жетелейді.

Өзіңізге қазіргіден жақсырақ болуға және тіпті білмеген жаңа көкжиектерді енгізуге мүмкіндік беріңіз.

Өзіңізге және күшіңізге сеніңіз сонда жаңа көкжиектері ашылады.